Menu

Plamka Mazurka

ptasie sprawy

Wpisy otagowane : Krogulec

Wizerunek krogulca

krogulec14

 Pewnie spora część z nas zna przesąd mówiący, że jesienią kukułki zamieniają się w krogulce. Jest on nawet logiczny, gdyż późną wiosną i latem kukułkę o ile widzieliśmy to przynajmniej dość często słyszeliśmy. We wrześniu w miejsce naszego jedynego pasożyta lęgowego pojawiał się mało widoczny do tej pory krogulec.

To nie była jedyna przemiana w krogulca. Kiedyś zamienił się w niego Nisos, król Megary. Starszy człowiek musiał czuć się zdesperowany, był zdradzony przez swoją córkę, Skyllę, która nieco wcześniej również zamieniona została w ptaka. Nisos, co wyda się zrozumiałe, zaraz zaatakował swoją córkę. Ale raczej nie stąd znalazła się jego naukowa Accitiper nisos.
Piękną laurkę wystawił krogulcowi dr Andrzej Kruszewicz. Napisał on w "Ptakach Polski", że "drapieżnik polujący na drobne ptaki powinien wyglądać jak krogulec. Krótkie, zaokrąglone i silne skrzydła zapewniają szybki start i dynamiczny atak, długi ogon umożliwia nagłe zwroty, długie nogi są uzbrojone w ostre szpony, wzrok jest bystry, dziób ostry..."
Ma to też swoje odbicie w literaturze, gdzie krogulczy wzrok, krogulczy nos, czy krogulcze paznokcie niekoniecznie muszą znaczyć coś sympatycznego. Pamiętacie Charłampa? Tak, tego w Anusi Borzobohatej-Krasieńskiej się zadurzył. Charłamp miał krogulczy nos, w związku z czym możemy się domyślać, że urodą nie grzeszył. Kto wie czy dlatego Anusia nie wolała Podbipiętę, a później Wołodyjowskiego. Szczyt negatywnego wizerunku krogulca znalazłem na Forum ezoterycznym, gdzie jest on "wcieleniem diabła, który omamia swym głosem ludzi, aby ich pożreć." Jak widać ten apetyt na drobnicę krogulcowi czkawką wychodzi...
Jest niezwykły. "Jest groźnym dla drobnego ptastwa, jak jastrząb dla większych. Lot równie zwinny lecz niezbyt ścigły, wzrok doskonały, pamięć, uwaga, zuchwalstwo i zapamiętałość równie go cechują" - zachwycał się nim w "Ptakach krajowych" nestor nowoczesnej polskiej ornitologii, Władysław Taczanowski.
Adam Wajrak w którymś z tomików "Przewodników Prawdziwych Tropicieli" określił go mianem "szarej błyskawicy". Łowcę, którego ptasia drobnica tak się boi, "że na samą myśl przechodzą dreszcze".
Wcale się nie dziwię, że Tomasz Zimoch tak scharakteryzował jeden ze skoków legendarnego już mistrza skoczni: "Jak krogulec pięknie i agresywnie zaatakował Adam Małysz".

plam_ataku2

"Plan ataku", rys. Michał Skakuj   www.facebook.com/KasiaiMichalSkakuj

Hardy

krogulec14

Kolejnym autorem, którego teksty pojawią się na "Plamce mazurka" jest Jan Krzysztof Kluk, ksiądz katolicki, a zarazem doktor nauk wyzwolonych i filozofii. Dziełem z którego pochodzić będą cytaty to: Zwierząt domowych i dzikich, osobliwie krajowych, historii naturalnej początki i gospodarstwo. Potrzebnych i pożytecznych domowych chowanie, rozmnożenie, chorób leczenie, dzikich łowienie, oswojenie, zażycie, szkodliwych zaś wygubienie: t. 2: O ptastwie, Warszawa 1779; wyd. następne: Warszawa 1797; Warszawa 1813.

Pierwszy opis, dotyczący krogulca, jest bardzo krótki, gdyż ptak ten jest niemal w cieniu pobratymczego jastrzębia. Jak zapewne pamiętamy obydwa gatunki w czasach księdza Kluka służyły do polowań na ptaki.

-

342. Krogulec (Falco nisus) iest mnieyszy od iastrzębia; na grzbiecie brunatny: na piersiach czarno plamisty: głowę ma małą, okrągłą: krótki, gruby i bardzo zakrzywiony zakrzywiony dziób: szyję długą i grubą: skrzydła wielkie: w nich lotki i ogon są czarne. Gnieździ się na wysokich iodłach: niesie iay trzy.

343. Ptak ten iest żwawy, i może bydź unoszonym na kuropatwy, przepórki i t. d. i zażywanym iak się dopiero o iastrzębiu namieniło. Nie mało przecież z nim iest trudności, dla iego hardości: ile że mu się prędko co naprzykrzyć może, i bydź przyczyną odstąpienia Pana.

-

Źródło: Zwierząt domowych i dzikich, osobliwie krajowych, historii naturalnej początki i gospodarstwo. Potrzebnych i pożytecznych domowych chowanie, rozmnożenie, chorób leczenie, dzikich łowienie, oswojenie, zażycie, szkodliwych zaś wygubienie: t. 2: O ptastwie, Warszawa 1779; wyd. następne: Warszawa 1797; Warszawa 1813

10270388_1305350889526710_9165671574869696367_n

Krogulec, fot. Dorota Makulec   www.dorotamakulec.pl

Krahujec, czeskie bożyszcze

krogulec14

Znalazłem, bądź otrzymałem kilka starych źródeł mówiących o znaczeniu ptaków. Nie ukrywam zachwytu z tego powodu. Jednym z nich są "Zarysy domowe" Kazimierza Władysława Wójcickiego. Autor był dziwiętnastowiecznym literatem, wydawcą i historykiem Warszawy. Sporo czasu poświęcił wędrówkom po kraju w trakcie których zbierał materiały o zwyczajach, obyczajach, podaniach, pieśniach i przysłowiach ludowych. W tych opowieściach ptaki zajęły odpowiednią część.

-

"Po sokołach i rarogach idzie jastrząb, jako powszechnie był używany do łowów, ptak siły nie małej i zręczności. Kto miał jastrzębia, dobierał krogulca, i z wiosny i w jesieni polował; bo jastrzębia puszczał ba większe ptastwo jak kuropatwy, jarząbki, krogulca tylko na przepiórkę, słowika i skowronka. Bratkowski poeta z czasów Sobieskiego mówi: "Krogulec ruszy, a jastrząb ugoni," to jest, że wzajem pomagać sobie mogą.

Jastrzębiem łowiono jarząbki tym sposobem, że przywiązanego na długim sznurze, podrzucał łowiec na drzewo, gałęź, gdzie stado jarząbków wyśledził, a na tyce wyniosłej mając sidełko, z trwogi siedzące nieruchome wszystkie wyzbierał (w).

Jak sokołów samców do łowów używano, tak w rodzie krogulczym, samice wziętsze bywają niżeli samce (x).

Gdy dni zbyt słotne i mgliste, jak równie zbyt jasne, nie były zdatne do łowów z krogulcem, starzy Polacy w przysłowiu zostawili przestrogę, że:

Gorąca miłość, sanna droga i krogulcze pole, nie długo trwają (y)
W rękopiśmie Kralodworskim między skagami Zaboja na cudzego, czytam:
 
Krogulce wszystkie wypłoszył z gajów
Przyniósł nam bogi gdzieś z cudzych krajów (z)
 
Bo krogulec (krahujec) był starym bożyszczom Czeskim poświęcony.
W pieśni Mazowieckiej, jest posłem złej wieści:
 
A ty ptaszku krogulaszku, co wytoko latasz;
Powiedz-że mi nowineczkę, kędy ty siadasz?
- Powiem ja ci nowineczkę nie bardzo dobrą,
I że twoją kochaneczkę do ślubu wiodą.
- Niech ją wiodą i prowadzą, i ja pójdę za nią
Będę się jej przypatrywał, czy będzie panią?
 
-
 
(u) Myślistwo Ptasze
(x) Crescentius
(y) Gospodarstwo jezdeckie, strzelcze i myśliwe 1690. U Tatarów krogulec w ich pieśniach jest często wspominany, jak ten wyjątek przez Jana Potockiego (voyages) dowodzi:
"Krogulec i rumak mój, nie poznają więcej głosu mojego."
(z) Przekład L. Siemieńskiego. "Szukałem Feniksa, a znalazłem wrony w mojem gnieździe."
 
-
 
Kazimierz Władysław Wójcicki, "Zarysy domowe", 1842, Warszawa, drukarnia Max Chmielewskiego

 1NX0ShoUWKCWEto5b1pmtDa402JkJyF5YSvVXMAn

 Krogulec, fot. Tomasz Nowakowski

Krogulec szarego a lisowatego a białego pióra.

krogulec14
O tym marzyłem od ponad półtora roku. Chciałem Wam prezentować poszczególne ptaki pór roku opisane i wydane w 1584 roku (!) przez Mateusza Cygańskiego w "Myślistwie Ptaszym". Autor, myśliwy i... analfabeta, pozostawił nam po sobie niezwykłą pamiątkę. Mamy w "Myślistwie Ptaszym" opisy wyglądu, czy zachowań ptaków, oraz... sposoby ich łowów. Jakkolwiek tekst tego dzieła miałem wcześniej, to był on dla mnie zbyt trudny do... "rozszyfrowania". No cóż, transliteracja sprawia mi zbyt wiele trudności.
Obecnie, dzięki Panu Januszowi Sielickiemu, który podesłał mi na nowo przedrukowany tekst z objaśnieniami i przypisami autorstwa księdza Antoniego Wagi z 1842 roku, wspomniane kłopoty mam poza sobą.
I na koniec jedno wyjaśnienie. Pierwszą część stanowi tekst Mateusza Cygańskiego z "Myślistwa Ptaszego". Drugą objaśnienia i przypisy księdza Antoniego Wagi
 
-------------------------------------------------------------------------------------------------------
 
Mnieysze mnie pole, mnieyszy ptak przystoi,
Przepióreczka, Słowik niech się mnie ten boi,
Piękna zabawka ze mną w polu bywa,
Gdy mię ćwiczony Myśliwiec używa.
 
Krogulca jako masz dostawać
 
Naprzód, patrzaj kędy przebiega, rozetkni siatkę takowym obyczajem, jako niżey naukę masz. Sparek (31) miey takim narzędem iako u sieci ptaszych, (32) ptaszka masz mieć na sparku, a gdy uyźrzysz a on (33) bieży abo kędy siedzi abo buia, (34) rusz sparem, a on uyźrzawszy przybieży, a gdy blisko będzie, rusz sparem, dla tego żeby uźrzał ptaszka, bo się ptaszek rad przyciska do ziemie. a gdy przypada na ptaszka, poryway prędko, tak iakoćby ptaszka nie urwał, bo go trzeba w lot porwać. (35) Tymże zwyczajem y kiedy z połami siedzisz na Zięby, tedy także gdy go uźrzysz ruszay sparami, y wielkim y małym, a potarcz (36) dzierz w ręku, bo trzeba, a gdy przypada, w ten czas poryway także y insze ptaki drapieżne. (37)
Podgnieżnikow (38) niżej usłyszysz yako masz dostawać.
 
-------------------------------------------------------------------------------------------------------
 
Krogulec (Falco nisus Lin.) był u naszych przodków nader powszechnie w łowach używany, chociaż, równie jak jastrząb, nie liczy się do szlachetnych ptaków drapieżnych. Nie ganiono, mówi Górnicki w Dworzaninie, gdy szlachcic w rannym ubiorze cały dzień chodził, nosząc krogulca w ręku. Krescentyn cały ród ptaków drapieżnych, rodem krogulczym nazywa, mówiąc "W rodzie krogulczym samice większe bywaią i mocniejsze niźli samcy." Z kroackiego kragol tojest sokoł, poszło nasze krogulec, jakoby sokolec.
(31) Sparek (a może właściwiej wsparek od wspierać) jestto ptaszek zasparzony, tojest osadzony (wsparty) ogonem, dziobem i t. p. na mechanizmie bardzo łatwym do poruszenia się w górę za pociągnieniem sznurka. (Zobacz Kluk zool. 2 tab. V fig. 2. i opisanie Cz. III. Nr. 356) Spar tojest ten mechanizm wraz z ptaszkiem, utwierdza się blizko miejsca zasadzki na ptaki. Skoro ptasznik ujrzy przelatujące ptaki dzikie, pociągnąwszy sznurkiem, porusza sparem, które to poruszenie objawia ptaszka zasparzonego przelatującemu, a tem samem tego ostatniego przywabia. Podług Myślistwa Ptaszego używa się częstokroć dwóch sparów: wielkiego, zwanego także krzyżowym, w który są dwa lub cztery ptaszki zasparzone, i małego o jednym tylko ptaszku. Wielki znajduje się w odległości znacznej; działa pierwej, bo celem jego poruszeń, jest zwrócić uwagę przelatujących ptaków; które, skoro ku większemu skłonią się sparowi, wtedy ptasznik porusza (wspara) mniejszym, ażeby je sprowadzić w samą zasadzkę. Być może iż wyraz spar pochodzi od starodawnego sparać się, co znaczy bawić się czem. Widać że Linde domyślał się tylko znaczenia wyrazu wspar z miejsc, które poprzytaczał z Reja jakiem jest np. "Niech cię waby nie łudzą, niech nie mylą wspary" i chybił w określeniu wsparu, mówiąc iż to jest gatunek samołówki na ptaki, któryto błąd powtórzyli po nim Kozłowski w Pierw. pocz. term. łow. str 115 i Gołębiowski w Grach i zabawach str 152.
(32) T. j. jak zazwyczaj u sieci na wszelkie ptastwo.
(33) Krogulec.
(34) Bujanie, znajomy drapieżnego ptaka lot, podczas którego zdaje się jakoby stał wśród powietrza.
(35) T. j. pociągaj tak prędko ,żebyś go jeszcze lecącego w sieć zamknął, inaczej urwałby ci zasparzonego ptaszka.
(36) Należy czytać potarż od potargnąć, jak jest w kilku Myślistwa Ptaszego miejscach, nie zaś, jak jest w tem i wielu innych potarcz, błąd drukarza złem zrozumieniem wyrazu spowodowany. Potarż jestto mechanizm przy sieci zamykający ją za potargnieniem sznurka, gdy już wpadły do niej ptaki. Krescentyn (pag. 623) mówi: "Obyczaj pothargania sieci thaki bywa, przed iathą (budą) wkopayą sochę yaką przed kthorą poydzie powroz którym targać masz. Tamże przy oney sosze naprawić iaką skrzynkę pełną ziemię abo iaką inszą wagę cięszką iaka bywa u zegara, którą gdyby pothargnąwszy zwalił, tedy ona waga na dół lecząc wszystkę sieć podniesie nie mniey ani więcey iako naprawisz, a tak nie trzeba będzie konia ku potarganiu." cf. Kluk zool. 2, Cz. III Nr. 396, 399.
(37) T. j. Tymże samym sposobem i innych ptaków drapieżnych dostaniesz.
(38) O podgnieźnikach patrz wyżej w przypisie (30).
 
-------------------------------------------------------------------------------------------------------
 Mateusz Cygański "Myślistwo Ptasze" redakcja ksiądz Antoni Waga 1842 Warszawa drukarnia Max Chmielewskiego
 
 
c9jDdoR27bRpw2tMlMuoLbb5Fs9aeRVrhqvQQAHG
 

Accipiter nisus

krogulec14

Słońskie znajomości pięknie procentują na blogu! Od dawna chciałem dowiedzieć sią skąd, od czego wzięła się naukowa nazwa krogulca: Accipiter nisus. O ile domyślałem się, że Accipiter oznacza ptaka w typie jastrzębia, to intrygował mnie drugi człon, o którym w "Ptakach krajowych: dr Kruszewicz napisał tak:

"Gatunkowa nazwa nisus pochodzi od łacińskiego określenia wzbijania się do lotu lub wspinania się. Może też być nawiązaniem do mitycznego Nisosa, który zamienił się w ptaka drapieżnego".

Wikipedia podpowiada, że konkretnie w orła. Miało to się stać w dość dramatycznych okolicznościach, gdy Nisos, król Megary, zdradzony został przez swoją córkę, Skyllę. Zdradzony król, po przemianie w orła, zaatakował Skyllę, również zamienioną w ptaka. Jak widzimy zemsta była ulubioną strawą nie tylko bogów...

Nie pozostało mi nic innego jak poprosić Kasię Jażdżewską o historię i interpretacji nazwy ptaka. Jej praca zrobiła na mnie tak wielkie wrażenie, że postanowiłem się nią z Wami podzielić:

-

"Nazwa "accipiter nisus" została nadana krogulcowi przez Linneusza w 1758 r. Powszechnie uważa się, że pochodzi ona od króla Nisosa, który jednak, jak wiemy, nie zmienił się w krogulca, lecz innego ptaka drapieżnego....

Ale historia nazwy jest z pewnością dłuższa. Nie znajdujemy nazwy ptaka "nisos" czy "nisus" w grece lub łacinie starożytnej. Jednak w późnej starożytności, w V w. n.e., niejaki Polemius Silvius sporządził listę nazw ptaków w swoim "Laterculus", na której znajdujemy nazwę "nisus" (jest to tylko spis, więc nie wiemy, jaki to ptak).

Dwieście lat przed Linneuszem, w 1585 roku, Konrad Gesner w tomie III dzieła "Historia animalium" zauważa, że u Owidiusza Nisus został zamieniony w ptaka "haliaeetus"; dalej tłumaczy, że chociaż Nisus Owidiusza to haliaeetus, czyli "aquila marina" (orzeł morski), jednak przez współczesnych mianem "nisus" określany jest jeden z jastrzębi, a mianowicie "accipiter parvus", czyli "mały jastrząb", którego Gesner określa tez mianem "sparverius" lub "sperverius". Następnie czytamy:

"Accipiter minor Latine nisus vocatur, a conatu ad praedam. quia nititur capere aves se fortiores, ut columbam, anatem, corniculam, Albertus. Et rursus, Nisum vulgo sperverium vocant. Fieri quidem potest ut vox nisus ab Hebraeis descenderit, qui 'neser' aquilam vocant: et 'nez' accipitrem, alii asturem, alii nisum interpretantur." 
Mniejszy jastrząb zwie się po łacinie "nisus", od próby chwytania ofiary; ponieważ próbuje (nititur) pochwycić ptaki od siebie silniejsze, jak gołąb, kaczka, wrona; Albertus. Nisus jest popularnie nazywany "sperverius". Być może nazwa pochodzi od Herbajczyków, którzy zwą orła "neser", a słowo "nez" jedni tłumaczą jako "accipiter", inni jako "astur", jeszcze inni jako "nisus".

Wspomniany w tekście Gesnera Albert to oczywiście Albert Wielki, XIII-wieczny teolog, filozof i przyrodnik i nauczyciel Tomasza z Akwinu. Albert napisał dzieło "De animalibus", czyli o zwierzętach, gdzie czytamy:

"Nisus avis est quae et sparvarius vocatur, accipitre multo minor, sed colore similis: a nisu hoc conamine praedae sic vocatur quia nititur capere aves se fortiores sicut columbam, anatem et corniculam."
"Nisus" to ptak, który zwany jest też "sparvarius", znacznie mniejszy od jastrzębia, lecz podobny kolorem; nazywa pochodzi od słowa "nisus", tj. od próby pochwycenia ofiary, gdyż próbuje on chwytać ptaki silniejsze od siebie, takie jak gołąb, kaczka i wrona.

Wniosek taki, że nazwy wykorzystane w XVIII-wiecznej taksonomii miały długą historię. Kiedy wyraz "nisus" zaczął w łacinie oznaczać drapieżnego ptaka, trudno powiedzieć - pierwsze świadectwo, które udało mi się znaleźć, pochodzi z V w. n.e. Nad etymologią słowa "nisus" zastanawiano się w Średniowieczu i Renesansie, mając świadomość zarówno mitu, jak i zbieżności brzmienia wyrazu "nisus" z jedną z form łacińskiego czasownika "nitor".
 
-
 
Tekst: Katarzyna Jażdżewska
Autorka jest adiunktem, Katedry Literatury Greckiej i Bizantyjskiej
 
 K1UNp4HQTGodGH463X8jFRuIx3TgCCtEUCKZZdZB
 

© Plamka Mazurka
Blox.pl najciekawsze blogi w sieci