Menu

Plamka Mazurka

ptasie sprawy

Czyściciel wód

krogulec14

Nazwa polska bociana białego zamieniła się z naukową. I na odwrót też się stało. W XIX wieku bocian biały był bocianem, a Ciconia alba (bocian biały) Ciconią ciconią. No i bardzo dobrze się stało z zamianą tych nazw, bo obecni polscy wikipedyści zaraz przerobiliby go na... bociana zwyczajnego!

-

1. W Krakowskiem bociana zowią boćkiem,* boconiem, lub żartobliwie Wojtusiem (Jurków),** w Bocheńskiem także bociątkiem, na Rusi boźko, buźko, lub buźko-jóźko, bo na św. Józefa (19 marca) przylatuje.

2. Bociana lud szanuje i uważa za ptaka szlachetnego (Stanisławów). Zabić go niewolno, bo to grzech śmiertelny (Korczyna, Janów).

3. Zabitego bociana i w ogóle najmniejszej wyrządzonej im krzywdy, jak rozdrażnienia, zepsucia im gniazd, wybrania jaj, mszczą się drugie bociany; podpalają bowiem dom, w którym mieszka ich wróg, przynosząc w dzióbie zapalone łuczywo, lub głownię, lub krzesząc dzióbem ognia na dachu (powszechne w Krakowskiem, w górach i na Rusi.

4. Również wskutek zabicia boćka krowy dają mleko krwiste (Szczepanów).

5. W Stanisławowie i okolicy utrzymują, że wskutek zabicia jednego boćka wszystkie inne wynoszą się z całej okolicy i nigdy doń nie powracają. Zastrzelenie bociana sprowadza grad (Wierzchosławice, Źdżary).

6. Gdy kto bociana zabije, to takowy trzy dni po śmierci płacze na swojego zabójcę (Zabrzeź).

7. Gniazdo bociana na domie lub w jego obejściu znajdujące się, przynosi domowi szczęście (przesąd powszechny), więc chroni od gradu, pożary i pioruna (powszechne w okolicach górskich i na Rusi).

8. Chata z bocianiem gniazdem jest czysta, wolna od złych duchów (Pochówka).

9. Ten dom na którym bociany i jaskółki się nie wywodzą, ulegnie w bieżącym roku pożarowi, gdyż Bóg gniewa się na mieszkańców jego (Dorożów).

10. Niemniej ten dom, którego bocian zaniecha, jest nieszczęśliwy (Fitków).

11. Jeżeli bocian ukaże się na św. Józefa (19 marca), lud wnioskuje, że wnet będzie wiosna (Szczepanów).

12. Bocian powracający do nas z wiosną, przynosi z sobą na grzbiecie pliszkę (Stanisławów, Lwów)***.

13. Kto po raz pierwszy na wiosnę zobaczy bociana, udaje się szybko do domu i myje, aby był rzeźwy i wesoły, jak bocian (Szczepanów).

14. W innych miejscach zalecają usiąść na nogach, aby się w lecie nie padały (Wola Batorska, Niepołomice).

15. W takim razie siadając mówi się doń: "aby tebe, boźku, nohy boliły, a mene ni" (Oby ciebie, boćku, nogi bolały, a mnie nie). Jeżeli tak powie, to nie będą go przez cały rok nogi bolały; wszystko bowiem spadnie na biednego Wojtusia (Dziewiętniki).

16. Również przy pierwszem ujrzeniu boćka na wiosnę, parobcy i dziewuchy wróżą sobie. Jeżeli bocian leci, to dziewczyna za mąż pójdzie (wyleci) w tym roku, a parobek się ożeni. Jeżeli zaś boćko chodzi, to skończy się na zalotach; a wreszcie jeżeli bociek stoi spokojnie, to rok minie także spokojnie (Strzeliska).

17. Kto w lecie ujrzy bociana po raz pierwszy, uważa to spostrzeżenie za przepowiednię długiego deszczu (Chocznia).

18. Podobnież klekotanie jego wróży bliską burzę lub ulewę (Myślenice, Wola Radziszowska).

19. Jeżeli bocian nisko lata, będzie deszcz padał (Poronin), z żabami (Pochówka); jeżeli zaś krąży bardzo wysoko pod obłokami, to rozpędza "czarne gradowe" chmury (Myślenice).

20. Jeżeli bocian wyrzuci z gniazda jaje, lub jedno z młodych, to przyszły rok będzie nieurodzajny (Szczepanów, Korczyna, Radziszów, Wola Radziszowska, Siwka, Kałusz) i mokry (Szczepanów).

21. Bociek wyrzuca jedno z młodych wtedy, gdy ma ich nie do pary (Trościaniec, Założce).

22. Gdy wiele bocianów zgromadzi się na jaką rolę lub łąkę, lud wróży wojnę (Jasionów polny).

23. W sierpniu przed odlotem odbywają bociany sejm, na którym rzędem stoją, a jeden z nich chodząc przed szeregiem, prawi im ciągle (Janów), i jeżeli który do odbycia dalekiej podróży nie ma dość siły, zabijają niedołęgę (Dziewiętniki).

24. Bocian odlatując, prowadzi wojnę z żórawiem (Lwów, Pobereże).

25. O boćku śpiewają dzieci:

Bocian leci, - nie ma dzieci,
A my mamy, - nie sprzedamy (Przemyśl)
 
26. Bocianie sadło pite z wódką ma oddalać wszelkie czary (Borzęcin, Stanisławów).

27. Nie chciał Pan Bóg ażeby na ziemi były żaby, węże i t. p. płazy, jako też rozmaite robactwo; zebrał je więc do worka, zawiązał go i kazał człowiekowi nieść do morza i tam wrzucić. Lecz człowiek przybywszy nad morze, ciekawy tego, co było w worku, rozwiązał go. Żaby, jaszczurki i t. p. powyskakiwały i znowu rozlazły się po ziemi. Pan Bóg zaś za karę przemienił tego człowieka w bociana, który musi odtąd zbierać to, co rozsypał (Bobreckie, Buczackie, Bohorodczańskie, Stanisławowskie, Tłumackie, Nadworna i t. d.).

28. Inne podanie o nim opiewa: Na początku świata ptaki czyściły sobie wodę, a że bocian wraz z czaplą najwięcej przyczynił się do oczyszczenia wód lądowych, dlatego też mają one największe prawo do wody (Ladzkie).

* Nazwę tę podaje Salomon Rybiński w swoich "Przypowieściach Polskich" (1629 r.) w staropolskim przysłowiu "Nie wadzi na boćka rzucić." Wójcicki Zar. dom. Tom. II, str. 74.

** Flisy zwali bociana księdzem Wojciechem. Ob. Seb. Klonowicz, Flis, E. 4.

*** Według mniemania Mazurów przynosi on na skrzydłach resztki śniegu. Wójcicki Zar. dom. Tom. II, str. 74. - Ob. Juncewicz, Litwa. 75.

-

Większość zaprezentowanych dzisiaj przesądów w doskonałym stanie funkcjonuje do dzisiaj. Sam bacznie w marcu, bądź na początku kwietnia, rozglądam się za pierwszym bocianem. I wiem, że jeśli zobaczę go w locie, to czeka mnie dobry rok. O ile będzie chodził po polu to też nie będzie źle. Jeśli zobaczę go w gnieździe, to... No cóż, może w następnym roku najpierw zobaczę go w locie?

Które z dzisiejszych powiedzeń, przesądów najbardziej się spodobało? Bo mnie ów czyściciel wód lądowych. Bo o bocianie w takiej legendzie do tej pory jeszcze nie słyszałem.

Źródło: Bronisław Gustawicz, Podania, przesądy, gadki i nazwy ludowe w dziedzinie przyrody, 1881.

 TMa1mmFkvGGCwz7mw6WG2vInJELmBMyhkcCjhmwH

Bocian (biały), fot. Dariusz Grzelczak   Fotografia Przyrodnicza Dariusz Grzelczak

Komentarze (2)

Dodaj komentarz
  • makroman

    150 lat blisko minęło a u nas na południu ciągle te same o boćku opowieści. I rzeczywiście jak kto bociany straszy, to mu... ludzie spokoju nie dadzą, i kłopoty na siebie ściągnie spore.

  • krogulec14

    Na północy różnie bywa. Są "nowocześni", którzy zauważają, że bocian dachy brudzi. Kilka lat temu na Podlasiu iluś gospodarzy zrzuciło gniazda w obawie przed... ptasią grypą :-(

© Plamka Mazurka
Blox.pl najciekawsze blogi w sieci